بحران کاکائو و تغییرات اقلیمی؛ آیا آینده شکلات در خطر است؟

صنعت شکلات، که ارزش بازار جهانی‌اش به بیش از صد و چهل میلیارد دلار در سال می‌رسد، به خاطر بحران کاکائو و تغییرات اقلیمی اکنون با پرسشی جدی روبه‌روست: آیا شکلات، به شکلی که می‌شناسیم، آینده‌ای پایدار دارد؟

از رکورد تاریخی تا اصلاح شدید؛ مروری بر نوسان قیمت کاکائو

بحران کاکائو که از سال ۲۰۲۴ آغاز شد، ریشه در پی‌درپی دو فصل برداشت ضعیف در کمربند اصلی کشت کاکائو در غرب آفریقا داشت. خشکسالی، بارش‌های نامنظم و شیوع بیماری، دسترسی جهانی به این محصول را به‌شدت محدود کرد. نتیجه، جهشی بی‌سابقه در قیمت بود؛ از میانگین سه هزار و صد و هشتاد دلار در هر تن در سال ۲۰۲۳، به بیش از یازده هزار و پانصد دلار در ژوئن ۲۰۲۴.

اما داستان قیمت کاکائو، مانند بسیاری از کالاهای کشاورزی حساس به آب‌وهوا، خطی و یک‌طرفه نبوده است. اوایل سال ۲۰۲۶، با بهبود نسبی شرایط آب‌وهوایی در ساحل عاج و غنا و همچنین کاهش تقاضای صنعتی، قیمت‌ها بیش از سی درصد کاهش یافتند و به محدوده‌ی چهار هزار دلار در هر تن رسیدند. بخشی از این کاهش تقاضا، پدیده‌ای است که تحلیل‌گران آن را «تخریب تقاضا» می‌نامند: تولیدکنندگان بزرگ شکلات، به‌جای پرداخت قیمت‌های نجومی، مصرف کاکائو در محصولات خود را کاهش دادند، دستور پخت‌ها را تغییر دادند یا حجم بسته‌بندی محصولات را کوچک‌تر کردند.

بااین‌حال، این افت قیمت را نباید نشانه‌ی پایان بحران دانست. به گفته‌ی تحلیلگران موسسه‌ی جی‌پی‌مورگان، با وجود روند نزولی اخیر، انتظار می‌رود قیمت کاکائو در سطحی «بالاتر» نسبت به دوران پیش از بحران، یعنی حدود شش هزار دلار در هر تن، تثبیت شود. به بیان دیگر، دوران کاکائوی ارزان به پایان رسیده و آنچه امروز شاهدش هستیم، نه بازگشت به گذشته، بلکه شکل‌گیری یک کف قیمتی جدید و بالاتر است؛ آن‌هم در دورانی که سرانه مصرف شکلات به ما می‌گوید خرید شکلات در بعضی از کشورها به‌هیچ‌وجه کم نشده.

چرا غرب آفریقا این‌قدر برای بازار جهانی شکلات مهم است؟

برای درک عمق این بحران، باید به جغرافیای تولید کاکائو نگاه کرد. حدود هفتاد درصد از کاکائوی جهان در غرب آفریقا تولید می‌شود و تنها دو کشور، ساحل عاج و غنا، بیش از شصت درصد از عرضه‌ی جهانی را در اختیار دارند. این تمرکز جغرافیایی شدید به این معناست که هر رویداد آب‌وهوایی یا بیماری گیاهی در این دو کشور، به‌سرعت به شوک قیمتی در سراسر جهان تبدیل می‌شود؛ وضعیتی که کارشناسان آن را ریسکی «ساختاری» برای کل بازار جهانی توصیف می‌کنند.

درخت کاکائو، که در تاریخچه شکلات به پیشینه‌ی آن پرداختیم، گیاهی حساس و پرنیاز است. این درخت تنها در نواری باریک نزدیک به خط استوا رشد می‌کند و به دمای پایدار، رطوبت بالا و بارش منظم وابسته است. تغییرات اقلیمی دقیقا همین سه عامل را بی‌ثبات کرده‌اند. پدیده‌ی اِل‌نینو، که با گرمایش سطح اقیانوس آرام همراه است، در سال‌های اخیر باعث گرمای شدید و تغییر الگوی بارش در غرب آفریقا شده و بر تولید کاکائو تاثیر مستقیم گذاشته است.

بحرانی چندلایه؛ بیماری، پیری درختان و فقر کشاورزان

اگر تغییرات اقلیمی تنها مشکل صنعت کاکائو بود، امکان‌پذیر بود که آن را مدیریت کرد. اما واقعیت میدانی در مزارع ساحل عاج و غنا نشان می‌دهد بحران کاکائو، مجموعه‌ای از عوامل به‌هم‌پیوسته است که یکدیگر را تشدید می‌کنند.

• ویروس تورم شاخه کاکائو؛ دشمن نامرئی درختان کاکائو

یکی از مخرب‌ترین تهدیدها برای کاکائوی غرب آفریقا، ویروس تورم شاخه کاکائو است؛ بیماری‌ای که از طریق حشراتی به نام شپشک‌های آردی منتقل می‌شود. این ویروس هیچ درمانی ندارد و تنها راه مقابله با آن، قطع کامل درختان آلوده است. در سال نخست آلودگی، افت محصول تا بیست‌وپنج درصد و در سال دوم تا پنجاه درصد می‌رسد. کشور غنا نزدیک به یک قرن است که تلاش می‌کند این بیماری را ریشه‌کن کند، اما همچنان با آن دست‌به‌گریبان است.

مزارع ساحل عاج، که میزبان نزدیک به یک میلیون کشاورز خرده‌پای کاکائوست، به‌شدت از این ویروس آسیب دیده‌اند. یکی از چالش‌های اصلی کنترل بیماری، ناآگاهی کشاورزان از شیوه‌ی انتقال آن است. برای نمونه، استفاده از یک قمه‌ی واحد برای قطع درختان سالم و آلوده می‌تواند به‌سادگی ویروس را در سراسر مزرعه پخش کند؛ نکته‌ای که بسیاری از کشاورزان کوچک، به دلیل نبود آموزش کافی، از آن بی‌خبرند.

• بیماری پوسیدگی سیاه غلاف

در کنار ویروس تورم شاخه کاکائو، بیماری قارچی «پوسیدگی سیاه» یکی دیگر از عوامل اصلی کاهش تولید جهانی کاکائوست. این بیماری در تمام کشورهای تولیدکننده‌ی کاکائو در جهان دیده می‌شود و به‌تنهایی مسئول بیست تا سی درصد از کل خسارت جهانی به محصول کاکائو است. هوای مرطوب و بارش‌های طولانی‌مدت، که خود پیامد مستقیم تغییر الگوهای اقلیمی است، شرایط ایده‌آلی برای گسترش این قارچ فراهم می‌کند. به گفته‌ی کارشناسان، مجموع خسارت ناشی از آفات و بیماری‌های مختلف کاکائو در جهان، رقمی نزدیک به سی‌وهشت درصد از کل تولید بالقوه است؛ رقمی که روندی رو‌به‌افزایش دارد.

• درختان پیر و خاک فرسوده

مشکل ساختاری دیگر، سن بالای بسیاری از باغ‌های کاکائو در غرب آفریقاست. بخش بزرگی از این درختان، که عمر مفید اقتصادی محدودی دارند، به‌مرور کارایی خود را از دست می‌دهند و در برابر آفات و بیماری آسیب‌پذیرتر می‌شوند. هم‌زمان، سال‌ها بهره‌برداری فشرده از خاک، بدون بازسازی کافی مواد مغذی، حاصلخیزی زمین‌های کشاورزی را کاهش داده است. این ترکیب درختان پیر و خاک ضعیف، باعث می‌شود مزارع کاکائو در برابر هر شوک اقلیمی یا بیماری، آسیب‌پذیرتر از گذشته باشند.

• فقر کشاورزان؛ ریشه‌ی پنهان بحران

شاید مهم‌ترین بُعد این بحران، وضعیت اقتصادی کشاورزان خرده‌پای کاکائو باشد. علی‌رغم جهش شدید قیمت جهانی کاکائو، ساختار خرید و قیمت‌گذاری در ساحل عاج و غنا به‌گونه‌ای است که این افزایش قیمت، به‌طور کامل به کشاورزان منتقل نمی‌شود. بسیاری از کشاورزان همچنان توان مالی خرید قارچ‌کش یا کود کافی برای مقابله با بیماری‌ها را ندارند و همین موضوع، چرخه‌ای معیوب ایجاد می‌کند: درآمد پایین، امکان مراقبت از مزرعه را کاهش می‌دهد و این خود، تولید و درآمد آینده را باز هم پایین‌تر می‌برد.

تنوع جغرافیایی؛ آیا اکوادور و آمریکای لاتین می‌توانند جایگزین شوند؟

در واکنش به آسیب‌پذیری شدید زنجیره‌ی تأمین متمرکز در غرب آفریقا، بخشی از صنعت جهانی شکلات به‌سمت تنوع‌بخشی جغرافیایی حرکت کرده است. اکوادور، که در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری قابل‌توجهی در کاشت‌های جدید کاکائو انجام داده، به‌تدریج در حال تبدیل‌شدن به بازیگری مهم‌تر در بازار جهانی است. به گزارش تحلیلگران بازار، با به بار نشستن کاشت‌های جدید در اکوادور، انتظار می‌رود تولید جهانی کاکائو در فصل زراعی بعدی افزایش یابد.

بااین‌حال، این تنوع‌بخشی جغرافیایی، راه‌حلی کامل نیست. آمریکای لاتین نیز با چالش‌های اقلیمی و بیماری‌های خاص خود، از جمله بیماری «جاروی جادوگر» دست‌به‌گریبان است. به‌علاوه، رسیدن درختان تازه‌کاشته‌شده به دوران باروری کامل، معمولا چهار تا پنج سال زمان می‌برد؛ بنابراین اثرات این سرمایه‌گذاری‌ها بر عرضه‌ی جهانی، فرایندی تدریجی و کندتر از آن است که بتواند به‌سرعت جای غرب آفریقا را پر کند.

رگولاسیون‌های جدید و مسیر پایداری

یکی از تحولات مهم در واکنش به این بحران، افزایش فشار قانون‌گذاری برای شفافیت در زنجیره‌ی تامین کاکائوست. مقررات جدید اتحادیه‌ی اروپا درباره‌ی محصولات عاری از جنگل‌زدایی (که با نام اختصاری EUDR شناخته می‌شود) شرکت‌های بزرگ شکلات‌سازی را ملزم می‌کند مبدأ دقیق کاکائوی خود را ردیابی کنند و تضمین دهند که تولید آن به جنگل‌زدایی منجر نشده است. به گفته‌ی تحلیل‌گران، رعایت این الزامات ردیابی و گزارش‌دهی، می‌تواند تا سه درصد به هزینه‌ی خرید کاکائو برای شرکت‌های بزرگ بیفزاید.

اگرچه این هزینه‌ی اضافی در کوتاه‌مدت برای صنعت سنگین است، اما بسیاری از کارشناسان آن را سرمایه‌گذاری ضروری برای آینده‌ای پایدارتر می‌دانند؛ آینده‌ای که در آن، بخش پریمیوم بازار شکلات و برندهای دارای گواهی پایداری، سهم بیشتری پیدا می‌کنند و رابطه‌ی مستقیم‌تر و منصفانه‌تری میان تولیدکننده و مصرف‌کننده شکل می‌گیرد.

آینده‌ی احتمالی؛ از کاکائوی آزمایشگاهی تا جایگزین‌های بدون کاکائو

نوسان شدید قیمت و ریسک ساختاری عرضه، صنعت غذا را واداشته تا به فکر جایگزین‌های نوآورانه برای کاکائوی سنتی باشد. یکی از مسیرهای در حال بررسی، تولید کاکائو از طریق کشت سلولی است؛ فناوری‌ای که وعده می‌دهد بتواند شکلاتی «واقعی» تولید کند، بدون وابستگی به کشت زمینی و شرایط اقلیمی مزارع. با این‌ حال، موانع قانون‌گذاری و اقتصاد مقیاس هنوز از عوامل بازدارنده‌ی جدی برای تجاری‌سازی گسترده‌ی این فناوری هستند.

مسیر دیگر، توسعه‌ی جایگزین‌های کاملا بدون کاکائو است؛ محصولاتی که تلاش می‌کنند طعم، بافت و عملکرد شکلات را با استفاده از مواد اولیه‌ی دیگر، مانند دانه‌های جو، کاروب یا دانه‌ی آفتابگردان، بازتولید کنند. این رویکردها، که در کوتاه‌مدت راه‌حلی عملی‌تر به نظر می‌رسند، می‌توانند بخشی از فشار تقاضا بر کاکائوی سنتی را کاهش دهند، هرچند هنوز فاصله‌ی زیادی تا جایگزینی کامل تجربه‌ی حسی شکلات اصیل دارند.

بحران کاکائو، بیشتر از آنکه یک نوسان موقت قیمتی باشد، بازتابی از آسیب‌پذیری عمیق یک زنجیره‌ی تامین جهانی در برابر تغییرات اقلیمی است. تمرکز جغرافیایی تولید در چند کشور محدود، ترکیب با بیماری‌های غیرقابل‌درمان و فقر کشاورزان خرده‌پا، صنعتی را ساخته که با کوچک‌ترین تنش آب‌وهوایی، به‌سرعت به بحران تبدیل می‌شود. اگرچه قیمت‌ها در سال ۲۰۲۶ از اوج تاریخی خود فاصله گرفته‌اند، اما تحلیلگران بر این باورند دوران کاکائوی ارزان دیگر بازنمی‌گردد. آینده‌ی صنعت شکلات، به احتمال زیاد، مسیری است میان تنوع‌بخشی جغرافیایی تولید، سرمایه‌گذاری در پایداری و رفاه کشاورزان، و کاوش در فناوری‌های جایگزین؛ مسیری که تعیین می‌کند آیا شکلات در آینده همچنان یک لذت همگانی و در دسترس باقی می‌ماند یا به‌تدریج به کالایی لوکس‌تر تبدیل می‌شود.

منبع: شونیز پلاس