رابطه شکلات و کلسترول؛ هر آنچه باید بدانید

در این مقاله، شواهد علمی موجود درباره‌ی رابطه‌ی شکلات و کلسترول را با دقت و بی‌طرفانه بررسی می‌کنیم تا ببینیم این دو تا چه اندازه از هم تاثیر می‌گیرند و در نهایت خوردن شکلات چه تاثیری بر کلسترول می‌گذارد. 

چرا انتظار می‌رفت شکلات برای کلسترول مضر باشد؟

پیش از بررسی شواهد، باید به این پرسش پاسخ داد که چرا اصلا شکلات، از نظر ترکیب شیمیایی، باید اثر منفی بر کلسترول داشته باشد. کره‌ی کاکائو، که بخش عمده‌ی چربی شکلات را تشکیل می‌دهد، حاوی مقدار قابل‌توجهی چربی اشباع است؛ گروهی از چربی‌ها که به‌طور سنتی با افزایش کلسترول بد (LDL) مرتبط دانسته شده‌اند. به همین دلیل، پژوهشگران برای سال‌ها فرض می‌کردند مصرف شکلات باید اثری «هیپرکلسترولمیک»، یعنی افزایش‌دهنده‌ی کلسترول، داشته باشد.

اما نکته‌ی جالب اینجاست که بخش عمده‌ی چربی اشباع موجود در کره‌ی کاکائو، از نوعی اسید چرب به نام اسید استئاریک تشکیل شده؛ ترکیبی که برخلاف بسیاری از چربی‌های اشباع دیگر، در بدن به‌شکل متفاوتی متابولیزه می‌شود و شواهد نشان می‌دهند اثر چندانی بر افزایش کلسترول LDL ندارد. همین ویژگی، بخشی از توضیح این است که چرا کارآزمایی‌های بالینی، برخلاف انتظار اولیه، اثری خنثی یا حتی مثبت از مصرف شکلات تلخ بر کلسترول نشان داده‌اند.

شواهد علمی؛ آنچه مطالعات درباره رابطه شکلات و کلسترول نشان می‌دهند

• اثر بر کلسترول LDL (بد) و کلسترول کل

یکی از شناخته‌شده‌ترین پژوهش‌ها در این زمینه، تحقیقی است که توسط پژوهشگران بیمارستان بریگام و دانشکده‌ی پزشکی هاروارد، با بررسی ده کارآزمایی بالینی و مجموعا سیصد‌و‌بیست شرکت‌کننده، انجام شد. نتایج این بررسی نشان داد مصرف کوتاه‌مدت شکلات تلخ یا محصولات کاکائویی، به‌طور میانگین، با کاهشی در حدود شش میلی‌گرم در دسی‌لیتر در کلسترول کل و نزدیک به شش میلی‌گرم در دسی‌لیتر در کلسترول LDL همراه بود؛ کاهشی که اگرچه از نظر آماری معنادار بود، اما از نظر بالینی، در مقیاسی نسبتا «متوسط» قرار می‌گیرد. پژوهشگران این اثر را عمدتا به فلاوانول‌های کاکائو، به‌ویژه ترکیباتی به نام پروسیانیدین‌ها، نسبت دادند؛ موادی که تصور می‌شود جذب کلسترول در روده و همچنین بیان گیرنده‌های LDL را تحت تاثیر قرار می‌دهند.

با این‌ حال، تصویر علمی به همین سادگی نیست. مرورهای نظام‌مند جدیدتر، از جمله بررسی‌ تازه‌ای که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، به نتیجه‌ای متفاوت رسیدند و نشان دادند مصرف شکلات تلخ یا نوشیدنی کاکائو، اثر معناداری بر کلسترول کل، کلسترول LDL یا تری‌گلیسیرید ندارد. این تناقض میان مطالعات مختلف، بخشی طبیعی از فرایند پژوهش علمی است؛ به‌ویژه در حوزه‌ی تغذیه، جایی که تفاوت در طراحی مطالعه، دوز مصرفی، مدت‌زمان بررسی و ویژگی‌های جمعیت شرکت‌کننده، می‌تواند نتایج را به‌طور قابل‌توجهی تغییر دهد.

• اثر بر کلسترول HDL (خوب)

نکته‌ی جالب‌تر، در ارتباط شکلات با کلسترول HDL، یعنی کلسترول «خوب» که نقش محافظتی در برابر بیماری‌های قلبی‌عروقی دارد، دیده می‌شود. در یکی از مطالعات شناخته‌شده، که طی آن داوطلبان به مدت سه هفته، روزانه هفتاد‌وپنج گرم شکلات شیری، شکلات تلخ یا شکلات تلخ غنی‌شده با پلی‌فنول مصرف کردند، نتایج نشان داد گروه‌های مصرف‌کننده‌ی شکلات تلخ، افزایشی به میزان ۱۱.۴ تا ۱۳.۷ درصد در سطح کلسترول HDL خود تجربه کردند؛ درحالی‌که گروه مصرف‌کننده‌ی شکلات سفید، کاهشی جزئی در این شاخص نشان داد. این تفاوت، به‌وضوح نشان می‌دهد که محتوای فلاونوئید کاکائو، نه خود محصول «شکلات» به‌طور کلی، عامل اصلی این اثر احتمالی است.

• اثر بر اکسیداسیون LDL؛ شاید مهم‌تر از عدد خام کلسترول

یکی از یافته‌های جالب‌توجه‌تر در این حوزه، به‌جای تمرکز صرف بر «مقدار» کلسترول LDL، به «کیفیت» و رفتار آن می‌پردازد. پژوهشی که توسط دانشگاه پن استیت انجام شد، نشان داد رژیم غذایی غنی از پودر کاکائو و شکلات تلخ، می‌تواند مقاومت ذرات LDL در برابر اکسیداسیون را تا حدود هشت درصد افزایش دهد. این موضوع اهمیت بالینی دارد، چون امروز بسیاری از متخصصان قلب معتقدند، آنچه در فرایند تصلب شرایین (آترواسکلروز) واقعا خطرناک است، نه صرفا وجود کلسترول LDL، بلکه اکسیدشدن آن و رسوب در دیواره‌ی عروق است. فلاونوئیدهای کاکائو، با خاصیت آنتی‌اکسیدانی خود، می‌توانند تا حدی از این فرایند اکسیداسیون جلوگیری کنند؛ اثری که شاید به‌اندازه‌ی تغییر عدد خام کلسترول، در گزارش آزمایش خون دیده نشود، اما از نظر زیست‌شناسی قلب و عروق، اهمیت واقعی دارد. برای اطلاعات بیشتر، مقاله «آیا شکلات تلخ برای قلب مفید است؟» را بخوانید.

شونیز تخته ای - شکلات واقعی تخت تلخ 78% (6 بسته 100 گرمی)

2,100,000 تومان

مشاهده و خرید

شونیز تخته ای - شکلات واقعی تخت تلخ 85% (6 بسته 100 گرمی)

2,280,000 تومان

مشاهده و خرید

چرا نتایج مطالعات مختلف، این‌قدر متفاوت‌اند؟

تناقض میان برخی مطالعات، پرسشی منطقی است که باید به آن پاسخ داد. بخشی از این تفاوت، به نوع و کیفیت شکلات مورد استفاده در هر پژوهش بازمی‌گردد؛ شکلات‌های با محتوای پلی‌فنول بالاتر، معمولا اثرات مثبت‌تری نشان داده‌اند، درحالی‌که شکلات‌های کم‌کیفیت‌تر با روش‌هایی که فلاونوئید را از بین می‌برند، چنین اثری ندارند. عامل دیگر، مدت‌زمان مطالعه است؛ بسیاری از کارآزمایی‌های مثبت، کوتاه‌مدت بوده‌اند (چند هفته تا چند ماه)، و اثرات بلندمدت‌تر هنوز به‌خوبی شناخته‌نشده باقی مانده‌اند. در نهایت، تفاوت در جمعیت موردمطالعه، از جمله سطح پایه‌ی کلسترول شرکت‌کنندگان و وضعیت سلامت کلی آن‌ها، نیز می‌تواند نتایج را تحت تأثیر قرار دهد.

شکلات برای کلسترول خوب است یا بد؟

با جمع‌بندی شواهد موجود، می‌توان نتیجه گرفت که شکلات تلخ باکیفیت، با محتوای بالای کاکائو و فلاونوئید، دست‌کم اثری خنثی و در بسیاری از مطالعات، اثری مثبت و متوسط بر چربی خون دارد؛ به‌ویژه از طریق کاهش احتمالی LDL، کاهش اکسیداسیون LDL و افزایش احتمالی HDL. این موضوع، باوجود محتوای چربی اشباع شکلات، نشان می‌دهد که ترکیب فلاونوئیدی کاکائو، می‌تواند اثرات منفی احتمالی چربی را تا حد زیادی خنثی کند. 

با این حال، باید بدانید که شکلات شیری و شکلات سفید، از این مزایای احتمالی بی‌بهره‌اند؛ همان‌طور که در مطالعات مختلف دیده شد، تنها شکلات تلخ و محصولات غنی از کاکائو بودند که اثرات مثبت نشان دادند. به همین دلیل، نمی‌توان به‌طور کلی گفت «شکلات برای کلسترول خوب است»؛ باید دقیق‌تر گفت «شکلات تلخ باکیفیت، با مصرف معتدل، می‌تواند بخشی مفید از یک رژیم غذایی سالم برای قلب باشد».

چه کسانی باید با احتیاط بیشتری به این موضوع نگاه کنند؟

برای افرادی که سطح کلسترول بالا یا بیماری قلبی‌عروقی شناخته‌شده دارند، مصرف شکلات، هرچقدر هم باکیفیت، نباید جایگزین درمان‌های دارویی تجویزشده یا تغییرات اصلی سبک زندگی مانند ورزش منظم و رژیم غذایی کلی سالم شود. شکلات تلخ، در بهترین حالت، یک «مکمل مفید» است، نه یک «درمان» برای کلسترول بالا. افرادی که دیابت یا مشکلات کنترل وزن دارند نیز باید به جدول کالری انواع شکلات و میزان شکر شکلات مصرفی خود توجه ویژه‌ای داشته باشند.

منبع: شونیز پلاس