تاریخچه بستنی شکلاتی؛ از ایتالیای قرن هفدهم تا امروز

کمتر کسی را می‌توان پیدا کرد که در میان طعم‌های مختلف بستنی، «شکلاتی» را امتحان نکرده باشد. اما این طعم آشنا از کجا آمده و چگونه به یکی از پایه‌های اصلی دنیای بستنی تبدیل شده است؟ برای پیدا کردن پاسخ، باید کمی به عقب برگردیم.

تاریخچه بستنی شکلاتی؛ از یخ‌های طعم‌دار باستانی تا دسر امروزی

پیش از آنکه به بستنی شکلاتی برسیم، لازم است کمی به عقب‌تر برگردیم. بستنی به شکل امروزی آن، محصول قرون اخیر است؛ اما ایده خنک‌کردن غذا و نوشیدنی با یخ، قدمتی بسیار طولانی‌تر دارد. برخی روایت‌های تاریخی به استفاده امپراتوران روم باستان از یخ کوهستانی همراه با میوه اشاره می‌کنند و در چین باستان نیز ترکیباتی از یخ و شیر ساخته می‌شده است؛ برخی محققان حتی ریشه این سنت را تا قرن‌ها پیش‌تر و به دوران اسکندر مقدونی نیز نسبت می‌دهند، هرچند جزئیات دقیق آن روایت‌ها با ابهام همراه است. بااین‌حال، آنچه امروز به‌عنوان «بستنی» می‌شناسیم، عمدتا ریشه در ایتالیای دوران رنسانس دارد؛ جایی که دستور پخت‌های اولیه بستنی، برای نخستین‌بار به‌صورت مکتوب ثبت شدند و به‌تدریج در دربارهای سلطنتی ایتالیا و فرانسه گسترش یافتند.

نخستین دستور تهیه بستنی شکلاتی در تاریخ

نکته‌ای که کمتر کسی می‌داند این است: بستنی شکلاتی، پیش از بستنی وانیلی به وجود آمد. اولین دستور پخت مکتوب بستنی شکلاتی، به سال ۱۶۹۲ میلادی و به آشپز ایتالیایی «آنتونیو لاتینی» بازمی‌گردد که آن را در کتاب معروف خود با عنوان «پیشخدمت مدرن» (Lo Scalco alla Moderna) در شهر ناپل منتشر کرد. این دستور تهیه، تنها از دو ماده اصلی تشکیل می‌شد: شکر و شکلات. بافت آن نیز بیشتر شبیه به موس شکلاتی یخ‌زده بود تا بستنی نرم و خامه‌ای امروزی.

چرا بستنی شکلاتی قبل از بستنی وانیلی به وجود آمد؟

پاسخ این پرسش، به روند محبوبیت نوشیدنی‌های گرم در اروپای قرن هفدهم بازمی‌گردد. در آن دوران، نوشیدن شکلات داغ (که معمولا با ادویه‌هایی مانند دارچین، بادیان و گاهی فلفل تند طعم‌دار می‌شد)، همراه با قهوه و چای، از محبوب‌ترین نوشیدنی‌های اروپا بود. طبیعی بود که با رواج ترند «یخ‌زدن نوشیدنی‌ها»، شکلات هم یکی از اولین گزینه‌ها برای تبدیل‌شدن به یک دسر یخی باشد؛ در حالی‌که وانیل، در آن دوران هنوز ماده‌ای نادر و گران‌قیمت بود و تا دهه‌های ۱۷۶۰ میلادی، به‌ ندرت در دستور پخت‌های بستنی دیده می‌شد.

بستنی شکلاتی به‌عنوان دارو!

یکی از عجیب‌ترین فصل‌های تاریخ بستنی شکلاتی، به سال ۱۷۷۵ بازمی‌گردد. در این سال، پزشک ایتالیایی «فیلیپو بالدینی» رساله‌ای درباره بستنی و شربت‌های یخی نوشت و در آن ادعا کرد بستنی شکلاتی می‌تواند برای درمان بیماری‌هایی مانند نقرس و اسکوربوت (کمبود ویتامین C) مفید باشد. البته این ادعا، بر اساس دانش پزشکی همان دوران مطرح شده و امروز از نظر علمی معتبر شناخته نمی‌شود؛ اما نشان می‌دهد بستنی شکلاتی، حتی در قرن هجدهم هم جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ اروپایی داشته است.

ورود بستنی شکلاتی به آمریکا

بستنی، از اروپا و به‌ویژه از طریق مهاجران و مستعمره‌نشینان، به قاره آمریکا راه یافت. در سال ۱۷۷۶، نخستین مغازه رسمی بستنی‌فروشی در شهر نیویورک افتتاح شد. در آن دوران، بستنی هنوز کالایی لوکس و مخصوص طبقات مرفه جامعه بود؛ حتی برخی روایت‌های تاریخی نشان می‌دهند بستنی در مهمانی‌های رسمی کاخ سفید نیز سرو می‌شده است. بستنی شکلاتی به‌تدریج در طول قرن نوزدهم در آمریکا محبوبیت پیدا کرد و امروز، پس از وانیل، دومین طعم پرطرفدار بستنی در بسیاری از کشورهای جهان محسوب می‌شود؛ در برخی آمار جهانی، حتی جایگاه نخست محبوبیت را نیز به خود اختصاص می‌دهد.

انقلاب صنعتی و تولید انبوه بستنی

تا پیش از قرن نوزدهم، تهیه بستنی فرایندی کاملا دستی و زمان‌بر بود. اختراع دستگاه بستنی‌ساز دستی (با میل‌لنگ چرخشی) در سال ۱۸۴۳ در فیلادلفیا، تولید بستنی با بافتی یکدست‌تر را ساده‌تر کرد. اما نقطه عطف واقعی، سال ۱۸۵۱ بود؛ سالی که «جیکوب فاسل» نخستین کارخانه تجاری تولید بستنی را در شهر بالتیمور راه‌اندازی کرد. این رویداد، آغاز مسیر تبدیل‌شدن بستنی از یک دسر خانگی و لوکس، به محصولی در دسترس عموم بود. هم‌زمان، در همان دهه‌های ۱۸۲۰ میلادی، فناوری فرآوری کاکائو در هلند (به‌ خصوص روش جداسازی کره کاکائو) نیز دستخوش تحول شده بود؛ پیشرفتی که کیفیت و در دسترس‌بودن شکلات به‌عنوان یک ماده اولیه صنعتی را بهبود بخشید.

قیف بستنی؛ یک نوآوری جانبی اما تاثیرگذار

اگرچه قیف بستنی مستقیما به تاریخ بستنی شکلاتی مربوط نیست، اما نقشی مهم در محبوبیت عمومی بستنی (از جمله طعم شکلاتی) داشت. در سال ۱۹۰۳، «ایتالو مارکیونی»، مهاجری ایتالیایی که در نیویورک بستنی می‌فروخت، برای کاهش هزینه‌های ناشی از شکستن یا گم‌شدن ظرف‌های شیشه‌ای مشتریانش، ظرف‌های خوراکی و مخروطی‌شکلی از خمیر ویفر طراحی و ثبت اختراع کرد. این نوآوری ساده، بستنی را به یک خوراکی خیابانی و قابل‌حمل تبدیل کرد و به گسترش هرچه‌بیشتر محبوبیت آن، از جمله طعم شکلاتی، کمک کرد.

بستنی شکلاتی در ایران

ایران هم سنت دیرینه خود را در زمینه خوراکی‌های یخی دارد؛ فالوده، یکی از قدیمی‌ترین دسرهای یخی ایرانی، قرن‌ها پیش از ورود بستنی به سبک غربی، در سرزمین ما رواج داشته است. بااین‌حال، ورود دستگاه‌های صنعتی بستنی‌سازی و رواج بستنی به شکل امروزی آن (از جمله طعم شکلاتی)، به دهه‌های میانی قرن بیستم شمسی بازمی‌گردد. از آن زمان تاکنون، بستنی شکلاتی، در کنار طعم‌های سنتی‌تر مانند بستنی زعفرانی و سنتی، جایگاه ثابتی در میان دسرهای محبوب ایرانی پیدا کرده است.

بستنی شکلاتی امروز؛ یک صنعت جهانی

امروزه بستنی شکلاتی دیگر محدود به یک دستور پخت ساده از شکر و کاکائو نیست. از بستنی‌های صنعتی تولیدشده در کارخانه‌های بزرگ تا بستنی‌های دست‌ساز با شکلات‌ واقعی، این طعم کلاسیک، مسیری طولانی را از یک دستور پخت قرن هفدهمی در ناپل، تا قفسه فریزر خانه‌های سراسر جهان طی کرده است. امروزه انواع بی‌شماری از بستنی شکلاتی، از تلخ و بلژیکی تا ترکیبی با فندق، نعنا یا میوه‌های قرمز، در بازار جهانی عرضه می‌شوند؛ تنوعی که نشان می‌دهد این طعم ساده قرن هفدهمی، هنوز هم ظرفیت نوآوری فراوانی دارد.

جمع‌بندی

بستنی شکلاتی مسیری طولانی را از دربارها و دستور پخت‌های قرن هفدهمی ایتالیا تا تبدیل شدن به یک صنعت عظیم جهانی طی کرده است. این دسر محبوب در ابتدا برگرفته از ترند نوشیدنی‌های شکلاتی گرم در اروپا بود و حتی در مقطعی از تاریخ به عنوان دارو برای درمان بیماری‌ها تجویز می‌شد. با وقوع انقلاب صنعتی، راه‌اندازی کارخانه‌های تجاری و ابداع قیف‌های خوراکی ویفری، این خوراکی که روزگاری مختص طبقات مرفه و اشراف بود، به محصولی خیابانی و در دسترس عموم تبدیل شد و امروزه با تنوعی بی‌نظیر، از محبوب‌ترین طعم‌های بستنی در سراسر جهان و همچنین ایران به شمار می‌رود.

سوالات متداول (FAQs)

1. آیا بستنی شکلاتی زودتر از بستنی وانیلی اختراع شده است؟ 

   بله، اولین دستور پخت مکتوب بستنی شکلاتی در سال ۱۶۹۲ ثبت شد. در آن دوران نوشیدن شکلات داغ بسیار محبوب بود و تبدیل آن به دسر یخی منطقی به نظر می‌رسید، در حالی که وانیل ماده‌ای نادر و گران‌قیمت بود و تا دهه‌های ۱۷۶۰ به ندرت در تهیه بستنی استفاده می‌شد.

2. مخترع اولین بستنی شکلاتی چه کسی بود؟ 

   اولین دستور پخت مکتوب بستنی شکلاتی متعلق به یک آشپز ایتالیایی به نام «آنتونیو لاتینی» است که آن را در شهر ناپل و در کتابی با عنوان «پیشخدمت مدرن» منتشر کرد. این بستنی اولیه بافتی شبیه به موس یخ‌زده داشت و تنها از شکر و شکلات تشکیل می‌شد.

3. آیا واقعا بستنی شکلاتی در گذشته کاربرد دارویی داشته است؟ 

   بله، در سال ۱۷۷۵ یک پزشک ایتالیایی به نام «فیلیپو بالدینی» رساله‌ای نوشت و در آن ادعا کرد که بستنی شکلاتی برای درمان بیماری‌هایی نظیر نقرس و اسکوربوت (کمبود ویتامین C) مفید است؛ هرچند این ادعا امروزه از نظر علمی معتبر شناخته نمی‌شود.

4. تولید انبوه و صنعتی بستنی شکلاتی از چه زمانی و چگونه آغاز شد؟ 

   نقطه عطف تولید انبوه بستنی به سال ۱۸۵۱ برمی‌گردد که «جیکوب فاسل» نخستین کارخانه تجاری تولید آن را در بالتیمور آمریکا راه‌اندازی کرد. این اتفاق در کنار پیشرفت فناوری فرآوری و استخراج کره کاکائو در هلند، تولید صنعتی این دسر را دگرگون کرد.

5.  قیف بستنی چگونه اختراع شد و چه تأثیری بر مصرف بستنی شکلاتی گذاشت؟ 

   در سال ۱۹۰۳، یک مهاجر ایتالیایی به نام «ایتالو مارکیونی» در نیویورک برای کاهش هزینه‌های ناشی از شکستن ظرف‌های شیشه‌ای، ظرف‌های مخروطی از خمیر ویفر را طراحی کرد. این نوآوری ساده باعث شد بستنی به یک خوراکی خیابانی و قابل‌حمل تبدیل شود.

6. بستنی شکلاتی به شکل امروزی از چه زمانی وارد ایران شد؟ 

   با وجود قدمت طولانی دسرهای یخی مانند فالوده در ایران، ورود دستگاه‌های صنعتی بستنی‌سازی و رواج بستنی‌های امروزی از جمله طعم شکلاتی، به دهه‌های میانی قرن بیستم شمسی بازمی‌گردد و از آن زمان جایگاه ثابتی در میان ایرانیان پیدا کرده است.

منبع: شونیز پلاس