آیا شکلات تلخ برای مغز مفید است؟؛ بررسی علمی تاثیر کاکائو بر حافظه

آیا تا به حال احساس کرده‌اید که تنها چند تکه شکلات تلخ می‌تواند تمرکز و هوشیاری شما را به اوج برگرداند؟ این تجربه اتفاقی نیست؛ شکلات تلخ به لطف دارا بودن درصد بالای کاکائو، یکی از غنی‌ترین منابع آنتی‌اکسیدان‌ها است. در این مقاله اثرات علمی و اثبات‌شده شکلات تلخ بر مغز و حافظه را بررسی می‌کنیم. 

کاکائوی موجود در شکلات؛ منبع ترکیبات موثر بر مغز

راز تاثیر شکلات بر مغز را باید در کاکائو جستجو کرد. کاکائو حاوی چند دسته ترکیب فعال زیستی است که هرکدام نقشی متفاوت در تعامل با مغز دارند:

• فلاونول‌ها و پلی‌فنول‌ها: آنتی‌اکسیدان‌های گیاهی که با بهبود جریان خون و کاهش استرس اکسیداتیو، مرتبط دانسته شده‌اند؛ همین دسته از ترکیبات، در چای سبز، انگور قرمز و برخی میوه‌های رنگی هم به وفور یافت می‌شوند.
• اپی‌ کاتچین: ترکیبی که در برخی مطالعات حیوانی، با بهبود یادگیری و انعطاف‌پذیری سیناپسی مغز ارتباط داشته است؛ این ترکیب، یکی از فراوان‌ترین فلاونول‌ها در کاکائوی خام است.
• تئوبرومین: ترکیبی مشابه کافئین، اما با اثر ملایم‌تر و پایدارتر، که می‌تواند حس هوشیاری موقت ایجاد کند بدون آنکه اثرات تحریکی شدید کافئین را داشته باشد.
• فنیل‌اتیل‌آمین: ترکیبی که گاهی با احساس نشاط و بهبود خلق‌وخو مرتبط دانسته می‌شود؛ این ماده، در بدن انسان نیز به‌طور طبیعی و در پاسخ به احساسات مثبت ترشح می‌شود.

هرچه درصد کاکائوی شکلات بالاتر باشد، غلظت این ترکیبات هم بیشتر است؛ به همین دلیل، اغلب پژوهش‌های مرتبط با مغز، روی شکلات تلخ با درصد کاکائوی بالا (اغلب ۷۰ درصد یا بیشتر) متمرکز بوده‌اند، نه شکلات شیری یا سفید.

شونیز تخته ای - شکلات واقعی تخت تلخ 85% (6 بسته 100 گرمی)

2,100,000 تومان

مشاهده و خرید

شکلات تلخ و جریان خون مغزی

یکی از یافته‌های نسبتا ثابت در پژوهش‌های علمی، ارتباط بین مصرف فلاونول‌های کاکائو و افزایش جریان خون مغزی است. برخی مطالعات نشان داده‌اند مصرف چندروزه کاکائوی غنی از فلاونول، می‌تواند جریان خون به بخش‌های مختلف مغز را افزایش دهد. از آنجا که مغز برای عملکرد صحیح خود به اکسیژن و مواد مغذی کافی نیاز دارد، بهبود جریان خون می‌تواند به‌طور غیرمستقیم روی عملکردهایی مانند سرعت پردازش ذهنی و ادراک بینایی-فضایی اثرگذار باشد. این مکانیسم، مشابه دلیلی است که برخی از این ترکیبات برای سلامت قلب و عروق نیز مفید دانسته می‌شوند؛ چون فلاونول‌ها، هم روی رگ‌های خونی مغز و هم روی سیستم قلبی‌عروقی کلی بدن اثر می‌گذارند.

تاثیر شکلات بر حافظه و عملکرد شناختی؛ چقدر این ادعا علمی است؟

مطالعات نشان داده‌اند مصرف شکلات واقعی تلخ می‌تواند عملکرد افراد را در برخی آزمون‌های شناختی، از جمله آزمون‌های حافظه، به‌طور موقت بهبود ببخشد؛ همچنین کاکائو در برخی پژوهش‌ها، توانسته عملکرد افراد مسن با اختلال شناختی خفیف را کمی بهتر کند. با این حال، لازم است این نکته مهم را در نظر داشت: شواهد علمی درباره تاثیر شکلات بر بهبود خلق‌وخو، به‌مراتب قوی‌تر و ثابت‌تر از شواهد مربوط به تقویت حافظه و توانایی‌های شناختی است. به بیان دیگر، اثر شکلات بر حال‌وهوای ذهنی افراد، مستندتر از اثر آن بر تقویت واقعی و بلندمدت حافظه است.

بخشی از پژوهش‌های امیدوارکننده در این حوزه، مانند مطالعاتی که تغییرات امواج مغزی یا انعطاف‌پذیری سیناپسی را در ناحیه هیپوکامپ بررسی کرده‌اند، یا روی نمونه‌های بسیار کوچک انسانی انجام شده‌اند، یا اساسا روی حیوانات (مانند موش) صورت گرفته‌اند و هنوز نیاز به تایید در مطالعات گسترده‌تر انسانی دارند. این بدان معنا نیست که این یافته‌ها بی‌ارزش‌اند، بلکه یعنی هنوز نمی‌توان با قطعیت گفت «خوردن شکلات، حافظه را تضمینی تقویت می‌کند».

30%

شونیز حبه ای - شکلات واقعی حبه ای تلخ بدون مغز (6 بسته 100 گرمی)

1,920,000 1,344,000 تومان

مشاهده و خرید

شکلات و خلق‌وخو؛ قوی‌ترین بخش این ماجرا

اگر بخواهیم دقیق‌ترین جمله را درباره رابطه شکلات و مغز بیان کنیم، این است: شکلات تلخ، به‌ خصوص به دلیل ترکیباتش، می‌تواند به بهبود خلق‌وخو، کاهش احساسات منفی و کاهش خستگی ذهنی کمک کند. این اثر، هم از طریق ترکیبات شیمیایی کاکائو و هم از طریق لذت حسی ناشی از طعم شکلات، قابل توضیح است. برای بسیاری از افراد، خوردن یک تکه شکلات تلخ باکیفیت، می‌تواند به‌عنوان یک آرامش‌بخش کوچک و سریع عمل کند؛ هرچند این موضوع نباید جایگزینی برای مدیریت جدی‌تر استرس یا مشکلات خلقی در نظر گرفته شود.

• نقش آنتی‌اکسیدان‌ها در محافظت از سلول‌های مغزی

مغز، به دلیل مصرف بالای اکسیژن، به‌طور طبیعی در معرض آسیب ناشی از رادیکال‌های آزاد قرار دارد؛ فرایندی که با افزایش سن، تشدید هم می‌شود. آنتی‌اکسیدان‌های موجود در کاکائو، از جمله فلاونول‌ها، می‌توانند به خنثی‌کردن بخشی از این رادیکال‌های آزاد کمک کنند و از این طریق، در حفاظت طولانی‌مدت از سلول‌های عصبی نقش داشته باشند. البته این اثر محافظتی، فرایندی تدریجی و وابسته به مصرف منظم و بلندمدت است، نه نتیجه‌ای که با خوردن یک بار شکلات حاصل شود.

• تئوبرومین و کافئین؛ هوشیاری موقت ذهن

شکلات تلخ به‌طور طبیعی حاوی مقداری کافئین و مقدار بیشتری تئوبرومین است (درباره کافئین شکلات بیشتر بخوانید). این دو ترکیب، با تحریک ملایم سیستم عصبی مرکزی، می‌توانند حس هوشیاری و تمرکز موقت ایجاد کنند؛ اثری مشابه، اما ملایم‌تر از قهوه. به همین دلیل، برخی افراد شکلات تلخ را به‌عنوان یک محرک ذهنی سبک، پیش از فعالیت‌های نیازمند تمرکز مانند مطالعه یا کار ذهنی سنگین، مصرف می‌کنند.

همه شکلات‌ها یکسان نیستند؛ نوع و درصد کاکائو اهمیت دارد

نکته‌ای که در بسیاری از عنوان‌های جذاب رسانه‌ای نادیده گرفته می‌شود، این است که فواید مرتبط با مغز، عمدتا به کاکائو و ترکیبات آن مربوط است، نه به «شکلات» به‌طور کلی. شکلات سفید، فاقد مواد جامد کاکائو است و عملا هیچ‌کدام از این فواید را ندارد. شکلات شیری نیز به دلیل رقیق‌شدن با شیر و شکر، غلظت بسیار کمتری از فلاونول‌ها نسبت به شکلات تلخ دارد. به همین دلیل، برای بهره‌مندی واقعی از فواید احتمالی شکلات برای مغز، انتخاب شکلات تلخ با درصد کاکائوی بالا (حداقل ۷۰ درصد) و فهرست مواد اولیه ساده، اهمیت زیادی دارد.

شونیز تخته ای - شکلات واقعی تخت تلخ 78% (6 بسته 100 گرمی)

1,920,000 تومان

مشاهده و خرید

تفاوت اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت شکلات بر مغز

یکی از نکات دیگری که باید به آن توجه کرد، تفاوت بین اثرات کوتاه‌مدت و بلندمدت است. اثرات کوتاه‌مدت، مانند افزایش موقت هوشیاری به دلیل تئوبرومین و کافئین، یا بهبود خلق‌وخو پس از خوردن یک تکه شکلات، معمولا ظرف چند دقیقه تا نیم‌ساعت پس از مصرف قابل احساس هستند و شواهد نسبتا خوبی هم پشت آن‌ها وجود دارد. در مقابل، اثرات بلندمدت مانند محافظت از سلول‌های مغزی در برابر آسیب اکسیداتیو یا کاهش خطر افت شناختی مرتبط با سن، نیازمند مصرف منظم و مداوم در طول ماه‌ها یا حتی سال‌ها هستند و ارزیابی علمی دقیق آن‌ها، به دلیل دخالت عوامل دیگر مانند ژنتیک، سبک زندگی و رژیم غذایی کلی فرد، پیچیده‌تر است.

شکلات هرگز به تنهایی کافی نیست!

نکته مهمی که نباید فراموش شود این است که شکلات، حتی بهترین نوع آن، یک «راه‌حل جادویی» و مستقل برای سلامت مغز نیست. پژوهش‌ها به‌طور مکرر تاکید می‌کنند که سلامت مغز، نتیجه ترکیبی از عوامل متعدد است: خواب کافی، فعالیت بدنی منظم، تغذیه متنوع و متعادل، مدیریت استرس و تعاملات اجتماعی. شکلات تلخ باکیفیت می‌تواند به‌عنوان یک جزء کوچک و لذت‌بخش از یک سبک زندگی سالم در نظر گرفته شود، نه جایگزینی برای این عادات بنیادی‌تر. کسی که رژیم غذایی ناسالم دارد یا کم می‌خوابد، نباید انتظار داشته باشد افزودن شکلات تلخ به تنهایی، تفاوت چشمگیری در عملکرد مغزش ایجاد کند. علاوه بر این، زمان خوردن شکلات هم تا حدودی اهمیت دارد.

شواهد علمی نشان می‌دهند شکلات تلخ باکیفیت می‌تواند اثرات مثبتی بر جریان خون مغزی، خلق‌وخو و در برخی موارد، عملکرد شناختی موقت داشته باشد. با این حال، شواهد مربوط به تقویت واقعی و بلندمدت حافظه، هنوز نیازمند تحقیقات بیشتر است.

منبع: شونیز پلاس